فصلنامه اطلاع رساني. دوره 16، شماره 1و2
نادر نقشينه
عضو هيئت علمي مركز اطلاعرساني و خدمات علمي جهاد كشاورزي
سميه اصلكيا
دانشجوي كتابداري مقطع ليسانس دانشگاه شاهد
كارورز معاونت پژوهشي مركز اطلاعرساني و خدمات علمي جهادكشاورزي
چكيده
كارآمد شدن دانشجويان در هر زمينه، چيزي فراتر از آموختههاي نظري كلاس درس را ميطلبد و نتايج مثبتي كه از همپاشدن علم با عمل حاصل ميشود بر هيچكس پوشيده نيست.
رشته كتابداري و اطلاعرساني نيز از اين قاعده مستثني نيست. برنامة كار عملي كه براي دانشجويان اين رشته در نظر گرفته شده همانند بسياري از ديگر رشتهها با عنوان كارآموزي و كارورزي بيان ميشود.
با بررسيهاي انجام شده توسط نويسندگان، به نظر ميرسد كه براي انجام يك كارورزي صحيح و موثر عواملي همچون مديريت، برنامهريزي صحيح، نوع كار ارائه شده به كارورز، ميزان اعتبار دورة كارورزي، و حمايتهاي جانبي از كارورز دخيل هستند.
اين نوشته در پي آن است كه توجه صاحبنظران اين رشته را در خصوص استفادة بهينه از استعداد بالاي نيروي دانشجويي به خود جلب كند.
بر اساس ارزيابي بانك جهاني كه براي192 كشور صورت گرفته، مشخص شده است كه سرمايههاي توليدي 16% ، سرمايههاي طبيعي 20%، و سرمايههاي انساني حدود 64% كل ثروت آنها را تشكيل ميدهند. نسبت سرمايههاي انساني در كشورهاي مختلف، متفاوت است و براي كشورهاي پيشتاز صنعتي به حدود 80% كل ثروت آنها بالغ ميشود. در حالي كه در كشورهايي مثل ايران نقش آن تقليل مييابد و درصد عمده را ثروتهاي طبيعي تشكيل ميدهند.
در كشورهاي پيشرفتة صنعتي مسائلي كه به نيروي كار و چگونگي فعاليت آنها مربوط ميشوند همطراز با مسائل فناوري داراي اهميت تلقي ميشوند و در ساختار كلي سازمان به آن ها بسيار توجه ميشود.
انتقال از تمركز بر فناوري به تمركز بر انسان، روندي است كه اصطلاحاً به آن رويكرد انسانمدار اطلاق ميشود، بدين معنا كه بشر، كانون تمامي پيشرفتها و نوآوريها تلقي ميگردد.
كارآموزي و كارورزي دو واژة آشنا براي اكثر دانشجويان،بخصوص دانشجويان رشتة كتابداري و اطلاعرساني است.
شباهت اين دو واژه تا حدي است كه حتي بسياري از افراد آنها ر ا يكي ميدانند و تفاوتي بين آن دو قائل نميشوند و از هر دو عنوان براي يك منظور استفاده ميكنند.
در فرهنگ علوم كتابداري و اطلاعرساني براي اين دو واژه تعاريفي به شرح زير ارائه شده است:
كارآموزي: (1) افزايش دادن مهارتها، آگاهيها و تجارب حرفهاي و غيرحرفهاي كاركنان به منظور آماده ساختن آنان براي انجام وظايف خاص.
كارورزي: (2) دورة خاص آموزش حرفهاي برنامهريزي شده و تحت نظارت در كتابخانه يا مركز اطلاعرساني.
كارآموزي و كارورزي هر دو متمم و مكمل دروس نظري ميباشند و چه بسا اهميت يك كارورزي صحيح از دروس نظري بيشتر باشد و طبق نظر برخي از متخصصان اين رشته، اثري كه تجربههاي كارآموزي و كارورزي در آيندة شغلي فرد ميگذارند از نظريههاي ارائه شده در پشت ميز مؤثرتر است.
بر طبق تعاريف بالا، كارآموزي و كارورزي هر دو يك هدف مشترك را دنبال ميكنند و آن، كسب مهارت و تجربه و به مرحل ة عمل رساندن اندوختههاي نظري كلاس درس است. براساس بررسيهايي كه در اين مطالعه صورت گرفته، اولين تفاوت كارآموزي با كارورزي جنبة اختياري يا اجباري بودن آن است. به اين معنا كه در كارآموزي، كارآموز از طرف دانشگاه موظف به گذراندن ساعات مشخص كار عملي در كتابخانه است و در انتهاي ترم نيز موظف به ارائة نمرة كارآموزي به دانشگاه است. اين نمرة نشان دهندة ميزان يادگيري و فعاليت كارآموز در كتابخانه است.
اما در كارورزي، دانشجو با ميل خود و بدون هيچ اجباري از طرف دانشگاه براي كسب تجربه و معلومات منحصر به فرد ، داوطلب حضور در كتابخانه يا مركز اطلاعرساني ميشود و اين مؤسسه يا مركز اطلاعرساني نيز موظف به ارائة نمره يا حتي حقوق خاصي به كارورز نميباشد.
در اين قسمت توجهتان را به مقولة كارورزي، بخصوص در رشتة اطلاعرساني، كه تقريباً در كشور ما ناديده گرفته شده جلب ميكنيم .
كارورزي
اصل كلمه كاروزي به واژة كارورز (3) برميگردد كه به فردي اطلاق ميشود كه بلافاصله بعد از پايان دوران تحصيل صرفاً با هدف كسب در مؤسسهاي مشغول به كار ميشود. در ايران اين واژه تا حدي منحصر به دانشجويان رشته پزشكي شده كه به آنها «انترن» گفته ميشود.
قابل ذكر است كه در اكثر موارد مطالعه شده در اين تحقيق، كارورزي براي افراد حالت اختياري دارد. دوره كارورزي امكان و فرصتي براي آشنايي دانشجويان با محيط كار محسوب ميشود كه نه تنها باعث افزايش قابليتهاي آنان براي اشتغال در آينده ميشود، بلكه به دليل اختياري بودن آن، به كارورزان قدرت انتخاب بيشتري در انجام وظايف ارائه شده ميدهد تا بتوانند بهتر به علاقهمنديها و گرايشهاي خود در زمينههاي مختلف پي ببرند و نقاط ضعف و قوت كار خود را ارزيابي كنند.
حضور در كتابخانه براي كارورز، برخورد با واقعيتها را به دنبال دارد: مثلاً اصول نظري را كه اساس يك مصاحبه خوب را در بخش مرجع تشكيل ميدهند ميتوان به بهترين شكل در كلاس تدريس كرد، اما روشهاي ارتباط واقعي را فقط از طريق تمرين و برخورد با مراجعهكننده ميتوان ياد گرفت و نهادينه كرد.
در مرحلة عمل است كه كارورز قادر به برقراري ارتباط كلامي و افزايش مهارتهاي ارتباطي كلامي و غير كلامي ميشود . آشنايي با منابع مرجع به خاطر نيازهاي فوري و سرعت عمل داشتن در امر اطلاعرساني، همه از مزاياي حضور در كتابخانه محسوب ميشوند.
آشنايي با وظايف كاركنان بخشهاي مختلف و نظم و انضباط حاكم بر محيط و ملموس شدن كار براي كارورزان، از ديگر جنبههاي مثبت اين قضيه است.
براي روشنتر شدن برنامة كارورزي در رشته كتابداري و اطلاعرساني، اطلاعات مربوط به برنامة كارورزي در تعدادي از دانشگاههاي آمريكا (كه نشاني آنها در پي نوشت آمده) مورد بررسي قرار گرفت. در ميان آنها، دو دانشگاه اينديانا و ميشيگان داراي برنامة كاملتر و جامعتري هستند كه در ادامه، نگاهي اجمالي به برنامة آنها داريم .
برنامة كارورزي در دانشگاه اينديانا
پروژه كارورزي در اين دانشگاه معمولاً براي يك ترم معادل با 16 هفته برنامهريزي شده است. در عين حال به اين نكته توجه ميشود كه كارورزي يك موقعيت حرفهاي نيمه وقت محسوب ميشود كه نبايد از هفتهاي 20 ساعت تجاوز كند. ميانگين ساعات كار در هفته براي كارورز 8 تا 12 ساعت است. مصاحبهاي حدود يك ماه قبل از شروع كار با كارورز انجام ميگيرد و رد يا قبول كارورز، با اين مصاحبه مشخص ميشود.
در برنامة كارورزي دانشگاه اينديانا غير از شخص كارورز، سه گروه ديگر دخالت مستقيم دارند:
1ـ سرپرست يا ناظر (4) : نظارت كلي جريان كارورزي و انتخاب نوع وظيفة ارائه شده به كارورز به عهدة ناظر است و گزارشهاي و ارزيابيهاي ارائه شده در آخر ترم را نيز بررسي ميكند. ناظر معمولاً داراي مدرك بالاي تخصصي است و تجارب موفق سالهاي قبل را به همراه خود دارد.
2ـ راهنما (5) : راهنما معمولاً در جريان كارورزي قدم به قدم در پيشرفت كارها كارورز را همراهي ميكند و كارورز در تمام مراحل از راهنماييها و انتقادات او استفاده ميكند. در انتهاي دوره نيز موظف به ارائة گزارش از امر كارورزي است.
3ـ هماهنگ كننده (6) : معمولاً وظيفه او هماهنگ كردن برنامة كارورزي و تعيين ساعات مشخص براي كلي ة كارورزان است. ميتوان گفت كه هماهنگكننده حلقة ارتباطي بين كارورز، راهنما و ناظر است. هماهنگكننده اغلب در پايان هر دورة كارورزي تمام كارورزان را در يك محل جمع ميكند تا ضمن جمعآوري گزارشها، كارورزان تجارب دورة كارورزي را با هم مبادله كنند.
برنامة كارورزي در كتابخانة ميشيگان
برنامة زماني در نظر گرفته شده براي كارورزان در كتابخان ة ميشيگان 32 ساعت است، ولي اين برنامه بنابه درخواست و موافقت طرفين كاهش يا افزايش مييابد.
در اين كتابخانه بسته به توانمنديها و علاقمنديهاي كارورزان وظايف متفاوتي بر عهدة آنها گذاشته ميشود، مانند اداره كردن ميز امانت كتابخانه، پاسخ به نيازهاي مراجعهكنندگان بخش مرجع.
براي پذيرش كارورز، فرم درخواستي آماده شده كه تمام برنامة كارورزي در آن به طور خلاصه بيان شده است. دانشجو بعد از تكميل فرم آن را براي مسئولان امر ارسال ميكند تا در صورت تأئيد آنها، به عنوان كارورز در كتابخانه مشغول به كار شود.
لازم به ذكر است كه شخصي كه مستقيماً در برنامة كارورزي كتابخانه ميشيگان فعاليت دارد شخص راهنما است و در پايان دوره هم كارورز و هم راهنما موظف به ارائة گزارش از دورة كارورزي هستند.
در جمعبندي، ساعات رفتوآمد و غذا و ساعاتي كه كارورز در كتابخانه به مطالعة اختصاصي مشغول بوده محسوب نميشود ؛ يعني تنها ساعاتي كه كارورز با راهنما مشغول يادگيري و كار است جزء ساعات كارورزي محسوب ميشود.
كارآموزي و كارورزي در ايران
در ايران اكثر دانشجويان و اساتيد به علت شباهت ظاهري اين دو واژه، آن را يكي ميدانند و تفاوتي بين آنها قائل نميشوند و از دو عنوان براي يك منظور استفاده ميكنند.
بر طبق مصوبة آموزش عالي سابق، دانشجوي رشتة كتابداري و اطلاعرساني در مقطع ليسانس موظف به گذراندن 952 ساعت كار عملي در كتابخانه و مراكز اطلاعرساني هستند كه با عنوان كارآموزي بيان ميشود. با اين حال اكثر دانشجويان در عين مفيد خواندن واحد كارآموزي، آن را خستهكننده ميدانند و با اين كه به ضرورت انجام آن واقفاند، به جاي استفاده از آن به گرفتن نمرهاي اكتفا ميكنند. مشكلات كارآموزي دانشجويان كتابداري ر ا ميتوان به دو بخش زير تقسيم كرد:
الف) مشكلات ناشي از دانشگاهها:
1ـ عدم حضور استاد راهنما و عدم ارتباط وي با كتابخانه در حين كارآموزي: حضور استاد راهنما موجب اهميت بخشيدن به كار دانشجو خواهد شد و مديران كتابخانههارا نسبت به حضور دانشجو مسئوليتپذير خواهد كرد.
2ـ كمبود منابع اطلاعاتي: يكسان نبودن منابع موجود در كتابخانهها، امكان كسب تجربة يكسان را براي دانشجويان همرشته فراهم نميكند؛ لذا سطح يادگيري دانشجو متفاوت خواهد بود.
3ـ نحوة ارزيابي كيفيت كارآموزي: در اكثر مراكز دانشگاهي به ميزان فراگيري و افزايش دانش عملي دانشجو در طي دورة كارآموزي زياد توجه نميشود و ارائة گزارش و دادن نمرة بيشتر ، جنبة رفع تكليف به خود گرفته است.
ب) مشكلات ناشي از محيط كار كتابخانه:
1ـ پذيرش: اغلب دانشگاهها و كتابخانههاي بزرگ معمولاً از پذيرش دانشجو خودداري ميكنند، يا شرايطي قائل ميشوند كه دانشجو ترجيح ميدهد در كتابخانة كوچكتر به كارآموزي بپردازد.
2ـ حضور نداشتن مسئول خاصي براي راهنمايي دانشجويان در كتابخانه
3ـ برخوردار نبودن دانشجويان از امكانات رفاهي
4ـ ساير مشكلات: مانند نبود انگيزة كافي در مديران كتابخانه و ناآشنايي آنها با اهميت كارآموزي
در زمينة كارورزي در ايران بخصوص در رشتة كتابداري و اطلاعرساني برنامة مدون و مصوبي وجود ندارد. البته ممكن است در بعضي از كتابخانهها يا سازمانها افرادي به طور مستقل اين دوره را تجربه كرده باشند.
معاونت آموزشي و پژوهشي مركز اطلاعرساني جهادكشاورزي اخيراً برنامة كارورزي را در برنامههاي آموزشي خود قرار داده است. اين طرح كه از ابتكارات شخصي نشأت ميگيرد به منظور انتقال تجربه به نسل جديد كتابدار و اطلاعرسان، و گزينش افراد مستعد براي آيندة كاري سازمان شروع شده است.
با اين كه مدت چنداني از اجراي اين طرح نميگذرد، گرايش كارورزان را به دنبال داشته است؛ به طوري كه بعد از گذشت مدتي ، تقاضا از جانب كارآموزان سازمان و دانشجويان ديگر براي گذراندن دورة كارورزي صورت گرفت كه صرفاً هدف آنها كسب تجربه بود.
مراحل پذيرش كارورز به اين صورت است كه در اولين جلسه ، فرم ارزيابي مهارتهاي رايانهاي به زبان انگليسي به كارورزان داده ميشود تا هم مهارتهاي رايانهاي آنها (مخصوصاً تسلط به اينترنت كه لازمة كار اطلاعرساني است) و هم ميزان تسلط بر زبان انگليسي آنها محك زده شود. البته تسلط بر زبان انگليسي در درجة اول اهميت قرار دارد .
مرحلة بعد، مصاحبة شفاهي است كه توسط مسئول مربوطه با كارورز انجام ميگيرد و در صورت تشخيص باصلاحيت داوطلب ، براي دورة كارورزي پذيرفته ميشود.
در دورة كارورزي بر روي مهارتهايي از دانشجويان تأكيد ميگردد كه در دانشگاهها كمتر به اين مهارتها توجه ميشود.
هماكنون چهار نفر كارورز در مقاطع ليسانس و فوقليسانس در مركز اطلاعرساني جهاد تحت آموزش قرار دارند. در حال حاضر اين طرح مراحل آغازين خود را طي ميكند و هنوز براي اظهارنظر و اعلام نتيجه دربارة آن زود است.
ويژگيهاي يك برنامة كارورزي (قواعد پيشنهادي):
1ـ مديريت: برنامة كارورزي بايد از حمايت مدير سازمان برخوردار باشد. اهداف و مقاصد كارورزي بايد به طور مستقيم با هدفهاي بلندمدت سازمان مرتبط و از ابتدا براي همة كاركنان واضح و مشخص باشند. حمايت از برنامة كارورزي بايد از طريق فراهم كردن نيروي انساني و تخصيص بودجة كافي نشان داده شود.
2ـ داشتن راهكار و برنامة صحيح: يك كارورزي صحيح داراي برنامهريزي منطقي با فرآيند و هدف مشخص است. براي اجراي اين برنامه بايد از همان ابتدا براي انتخاب كارورز، گزينشي مطابق با معيارهاي از قبل تعيين شده داشت. بهتر است در اولين جلسة آشنايي، اهداف كارورزي و انتظاراتي كه از كارورز در آن سازمان ميرود به طور مشخص براي او تشريح شود.
براي آشنا كردن كارورزان با اهداف سازمان و آشنايي آنها با قسمتهاي مختلف، برنامههاي آموزشي ترتيب داده شود. همچنين سرپرستهاي كارورزان در قسمتهاي مختلف نيز بايد
قبل از شروع دورة كارورزي با وظايف و مسئوليتهاي خود آشنا شوند.
در اواسط برنامة كارورزي از كارورزان و ناظران آنها گزارشي از پيشرفت كار خواسته شود و در انتهاي دوره نيز ارزيابي از پيشرفت كار عملي كارورزان به عمل آيد. برنامة كارورزي بايد داراي سياست تشويقي نيز باشد. يعني در صورت مشاهده پيشرفت قابل توجه در كار، تشويقي براي كارورزان در نظر گرفته شود. اين تشويق با توجه به امكانات آن سازمان ميتواند به صورتهاي گوناگون ظاهر شود. مثلاً از طريق پرداخت حقوق يا از طريق پرداخت امكانات رفاهي آن سازمان در برنامة كارورزي، بايد هزينههاي دو طرف كاملاً مشخص شده باشد.
3ـ اعتبار داشتن دورة كارورزي: بهتر است در پايان دورة كارورزي گواهي معتبري مبني بر پشت سر گذاشتن دورة آموزشي موفق در آن سازمان به كارآموز داده شود.
اين گواهي هم سندي براي سابقة كاري فرد محسوب ميشود و بخت پيدا كردن شغل مناسب در سازمانهاي ديگر براي كارورز را افزايش ميدهد.
4ـ نوع وظايف: براي محول كردن وظايف به كارورزان بايد به نكات زير توجه داشت:
الف ـ منصفانه بودن: كاري كه به عهدة كارورز گذاشته ميشود بايد به نفع دو طرف باشد، يعني هم تا حدي كار آن سازمان انجام شود و هم كارورز در حين انجام كار، تجربه و مهارت كسب كند و كار ، حالت آموزشي داشته باشد. نكتهاي كه در اينجا بايد به آن اشاره كرد اين است كه حضور كارورز در كتابخانه يا هر بخش ديگر به معناي محول كردن وظايف كاركنان كتابخانه به او نيست.
همكاري كارورز تا آن اندازه كه با وظايف و بخشهاي مختلف كتابخانه آشنا شود كافي است و بايد از خسته كردن و دلزده كردن آنها با كارهاي فشرده و تكراري كه بعضاً هيچ آموزشي را نيز در برنميگيرند، پرهيز كرد.
ب ـ علاقة كارورز: قبل از شروع برنامة كارورزي، بهتر است از ميزان علاقة كارورز به وظايف مختلف موجود در آن سازمان جويا شد و وظايفي را به او محول كرد كه قبلاً به آنها گرايش داشته . در اين صورت هم بازده كار افزايش مييابد و هم كارورز، نقاط ضعف و قوت كار خويش را شناسايي ميكند.
جـ ميزان بار كاري: بعضي افراد معتقدند كه با قرار دادن كارورز در محيطي از فشار و استرس ميتوان راندمان كار را افزايش داد. اين روش تنها براي عدة كمي از دانشجويان كاربرد دارد. وانگهي بايد مراقب بود كه افزايش فشار محيط، نتيجة معكوس ندهد.
دـ جذابيت: وظايف ارائه شده بايد حتيالامكان براي كارورزان جذاب و جالب باشند و حس كنجكاوي آنها را برانگيزند. پيشنهاد ميشود بعد از اعتماد به كار كارورزان، آنها را در يك گروه قرار داد. به اين ترتيب هم نحوة كار در يك گروه را فرا خواهند گرفت و هم حس رقابت و مبارزهجويي آنها تقويت ميشود. به وجود آمدن رقابتي سالم و دوستانه باعث افزايش كيفيت وظايف و كارهاي انجام شده ميشود.
مزاياي پذيرش كارورز در سازمانها و مؤسسات
مهمترين مزيت پذيرش كارورز در يك سازمان، پايين آوردن هزينههاي يك سازمان است؛ يعني دستهاي از كارها درون سازمان انجام ميشوند بدون اين كه هزينة زيادي براي سازمان در برداشته باشد. از ديگر مزاياي مهم پذيرش كارورز اين است كه سازمانها با ارزيابي كار كارورزان و شناسايي نيروهاي بااستعداد و آماده به كار ميتوانند با گزينش آنها، نيروي مجرب و آزمودهشدهاي را براي آيندة سازمان خود فراهم كنند.
نتيجهگيري
هيچ جانشيني براي تجربة عملي وجود ندارد و كارورزي ابزاري است براي تبديل زبان عمل به تجربه و تلاشي است براي ايجاد حلقههايي بين محيط عملي و مراكز آموزشي. همانند ديگر پروژهها، مديريت اولين و مهمترين عامل در شكلگيري يك برنامة كارورزي مؤثر است . با برنامهريزي صحيح ميتوان اهداف يك كارورزي را با اهداف يك سازمان درهم آميخت و كارورزي را به عنوان يك راهكار در كنار نيروهاي ديگر، براي حل برخي از مسائل درون سازمان به كار برد. البته در اين ميان نبايد از حمايت كارورزان چشمپوشي كرد. در نتيجه، برنامهريزي و هدايت دانشجويان در امر كارورزي نه تنها تضمينكنندة آيندة آنها خواهد بود، بلكه نيروي كار مناسبي را براي جامعة فردا آماده خواهد كرد. آيا بهتر نيست به جاي اتكا بر منابع طبيعي كه روزي پايان ميپذيرند، به نيروهاي انساني اعتماد و اتكا كنيم و به پرورش نيروهاي مستعد و مشتاقي بپردازيم كه به حقيقت، سرمايههاي اصلي هر كشوري محسوب ميشوند ؟
پينوشت:
1. Training
2. Intership
3. Intern
4. Super visor
5. Aol visor
6. Cootdinator
منابع:
1ـ سامانيان، مصيب. بررسي نظرات دانشجويان و مدرسان دروس عملي كتابداري دربارة كميت و كيفيت دروس عملي كارورزي در
دانشگاههاي دولتي، 1377.
2ـ براندين، رابرت. جايگاه كارورزي در تدريس مصاحبه مرجع، ترجمه رزا كيايي، 1372
3-
Emploger Internship Guidlines.
htttp://pccs.brooklyn. cuny.edu/emphndbk.htm.
4- Fact Sheet on Internship Programs.
http://ww.Iibofmich.lib.mi.us/services/internshipfaq.htm/
5- Research library Residency and Internship Programs.
http://www.arl.org/careers/residencies.html
6- Internship Project in SAPCO
مرکز تازه های صنعت برق
الکترونیک برای همه
